Danişment Gazi’nin ölümünden sonra Sivas Nizamettin Yağıbasan idaresine geçmiş, Emir Danişment’in halefleri ile Selçuklu hükümdarı sık sık ihtilâf halinde bulunmuşlardır.1172 yılında Selçuklu Sultanı II. Kılıç Arslan Emir Zulnun üzerine yürüyüp başşehri olan Sivas’ı almış, daha sonra sultan, Sivas ve Tokat havalisini Zulnun’a geri vermiştir. Fakat 1174′de Nureddin’in vefatı üzerine, yardımdan mahrum kalan Zulnun II. Kılıçarslan’a karşı mukavemet edememiş ve Sivas Selçuklu Sultanı’nın eline geçmiştir. 1175′de Sivas böylece kesin olarak Selçuklu devleti hakimiyetine girmiştir.

Selçuklu Sultanı Alaaddin Keykubat Moğol tehlikesine karşı Sivas surlarını yeniliyor (E. Yavi/ 1221)

II. Kılıçarslan, topraklarını iki oğlu arasında paylaştırdığı sırada (11585) Sivas ve Aksaray’ı büyük oğlu Kubdeddin Melikşah’a vermiştir. Tokat emiri olan kardeşi Rükneddin Süleyman, daha sonra Melikşah’tan Sivas ve Konya’yı alarak Selçuklu Devleti’nin bütünlüğünü yeniden sağladı ve Sivas, devletin en mühim şehirlerinden biri halini aldı.

1220 yılında I. İzzeddin Keykavus tahta çıkınca amcası olan Erzurum hâkimi Mugiseddin Tuğrul Şah bunu tanımayarak İzzeddin Keykavus’u Sivas’ta kuşatmış, ancak Harran ve Ruha Meliki Aşraf bin Adil’in yardım göndermesi üzerine Tuğrul Şah çekilmek zorunda kalmıştır.

İzzeddin Keykavus 1220 yılında Sivas’ı merkez yapmış ve bu şehirde, daha önce uzun süre kalmıştır. İzzeddin Keykavus Anadolu’nun ilk Tıp Fakülteleri’nden olan Şifaiye Medresesi’ni 1217 yılında Sivas’ta açmıştır. Darüşşifa adı da verilen bu medresede; ruh, cilt ve göz hastalıkları bölümleri vardı.

İzzeddin Keykavus 1220 yılında Sivas’ta ölmüş ve vasiyeti üzerine Şifaiye Medresesi içindeki türbeye gömülmüştür. I. İzzeddin Keykavus’tan sonra tahta geçen Alaaddin Keykubat’ta Sivas’ın imarına devam etmiş bu arada şehrin kale ve surlarını tamir ederek yıkılan yerlerini yeniden yaptırmıştır (Resim 23). Bu hükümdar zamanında Sivas’ın Nüfusunun 120.000′e vardığı söylenir.

Fakat, çok geçmeden Moğollar’ın Anadolu’ya akınları ile durum değişti. 1231-1232 yıllarında Çermagon Noyin Kumandasında Sivas’a kadar uzanan Moğollar şehrin kale dışı mahallelerini yakıp yıktılar ve birçok genimet alıp götürdüler. bunları Erzurum’a kadar takip eden Emir Kemalettin Moğollar’a yetişemedi. Sivas’ın kesin olarak Moğollar tarafından alınması 1243 yılında oldu.

Kösedağı Savaşı :

Moğollar Baycu Noyin kumandasında Sivas’ın 80 km. kadar kuzeydoğusunda bulunan Zara-Suşehri arasındaki Kösedağı’nda II. Keyhusrev’in ordusunu dağıttıktan(26 Haziran 1243) sonra şehrin üzerine yürüdüler. Sivas Kadısı Kırşehirli Necmettin, başlangıçta Baycu Noyin’e başvurarak şehri yakılıp yıkılmaktan kurtardı, halkın kılıçtan geçirilmemesini sağladı, ancak; Sivas Moğol askerleri tarafından 3 gün yağma edildi. Baycu Noyin’in emri üzerine şehrin bütün kapıları kapatılarak yalnız Erzincan kapısı açık bırakıldı. Kösedağ Savaşı ile Anadolu Moğol hakimiyetine girmiş oldu.

İlhanlı nüfuzu altında Selçuklu hakimiyetinin devam ettiği XIII. yüzyılın 2. yarısında Sivas siyasi kararsızlıktan çok sıkıntı çekti. Bununla beraber, bugüne kadar gelen en değerli abidelerin bu sırada yapılmış olması ayrıca dikkati çekmektedir.

1298′de İlhanlılar’a karşı isyan eden Sülemiş önceleri muvaffak oldu, hatta Sivas’ı bir ay süre ile muhasara ederek zaptetti ise de, sonunda mağlup oldu. XIV. yüzyılın başından itibaren Anadolu, İlhanlıların gönderdikleri Valiler tarafından idare edilmeye başlandı (1303-1304). Bu valiler Selçuklu başşehri Konya’yı değil de daha merkezi durumda, temas imkanı daha kolay olan Sivas’ı merkez seçerek, müstakilmiş gibi yaşadılar. Bu sıralarda Sivas’ın çok önem kazandığı anlaşılmaktadır. Abu’l-Fida XIV. yüzyılın ilk yarısında Sivas’ı pek çok tüccarı bulunan, meşhur bir şehir olarak tasvir eder. Hamd Allah Al-Mustavfi Sivas’ın zahire, meyve ve pamuğunun bol olduğunu söyler (Sivas’ta pamuk yetiştiği ifadesi hatalı olup Cihannümaya kadar, daha başka bir takım kaynaklarca da tekrarlanmıştır.).

Heyd, (Histoire Du Commerce Du Levant 1923) XIII. yüzyılda Konya, Suriye ve Irak tacirlerinin burada toplandıklarını, XIV. yüzyılda Sivas’ın Avrupa ile bağlantı halinde olduğunu ve burada bir Ceneviz Konsolosu bulunduğunu kaydeder (Resim 24).

XIV. yüzyılın ilk yarısında Sivas’ı ziyaret etmiş bulunan İbni Batuta, Seyahatnamesi’nde Sivas’ı “Irak Melikinin Anadolu’daki şehirleri içinde en büyük olanı” diye anlatır. Şehrin inşa tarzının güzel, sokaklarının geniş, çarşılarının kalabalık olduğunu söyler. Bu sırada Sivas, İlhanlı hükümdarı Abu Said Bahadır Han’ın Naibi olarak Anadolu’nun büyük bir kısmını idare eden Emir Alaaddin Eratna hakimiyetinde bulunuyordu. Eratna daha sonra Memlük hükümdarının himayesine geçmiş ve Sivas ile Erzincan arasında Karanbük’te Timurtaş’ın oğlu küçük Şeyh Hasan’ı bozguna uğratarak (1343) Sivas’ta istiklâlini ilân etmiş, devletine merkez olarak da Sivas’ı seçmiştir. Eratna memleketini güzel idare ederek İlhanlı tahakkümünden bıkan halkı memnun etmiş, sukûneti sağlamış, adaletinden dolayı halk kendisine Köse Peygamber ismini vermiştir. Sivas, Kayseri, Niğde, Aksaray, Ankara, Develi, Karahisar, Amasya, Tokat, Merzifon, Samsun, Erzincan, Şarkkikarahisar ve Çorum’dan ibaret bir devlet kuran Eratna Bey, âlim bir hükümdan olup, Arapça konuşurdu.

1352 yılında vefat eden Eratna’nın yerine iki oğlundan biri olan Mehmet Bey geçti. Diğer oğlu Cafer Bey Mısır’a kaçtı, bir ara Mehmet Bey’e karşı veziri hoca Ali Şah isyan ettiyse de Memlûklû’ların yardımı ile bertaraf edildi, 1365′de Mehmet Bey katledilerek yerine oğlu Ali Bey getirildi. Ali Bey eğlenceye düşkün bir hükümdardır. Onun devrinde merkezin hakimiyeti gittikçe zayıfladı. Valiler kendi başlarına hareket ettiler. Bunu fırsat bilen Karamanoğlu Kayseri’yi zaptederek Ali Bey’i Sivas’a kaçırttı. Kayseri Kadısı olan Kadı Burhaneddin, Ali Bey ile beraber Sivas’a kaçtı ve ona vezir oldu. 1380′de ölen Ali Bey’in yerine oğlu II. Mehmet Bey getirildi. Pek küçük olan Mehmet Bey’i Kadı Burhaneddin tahttan indirdi ve hükümdârlığını ilân etti. Eratna ailesi yarım yüzyıl hüküm sürmüş, pek çok sikke (para) bastırmış, Sivas, Kayseri ve Tokat’ta bazı eserler yaptırmıştır.

Kadılıktan hükümdarlığa çıkan bu cesur ve âlim adamın babası Oğuzların Salur kolundandır. Ana tarafından ise Selçuklu devleti Maliye Nazırı Bedrüddin Mahmud’un kız torununun oğludur. Kadı Burhaneddin Şam ve Mısır âlimlerinden orta tahsil görmüş, memleketine dönünce de bir süre ders okutmuştur. Eratna oğlu Ali Bey’e vezirlik, Ali Bey’in küçük oğluna naiblik etmiş ve onu tahttan indirerek hükümeti eline almıştır (1380). Kadı Burhaneddin sonraları kendisine aleyhtar olan Eratna sülalesi ve Amasya Bey’i Ahmet, Tokat Bey’i Şeyh Necip, Karaman oğlu ve Erzincan hakimi ile mütemadiyen uğraşmış, Memlûk ve Osmanlılarla da çarpışmaktan geri kalmamıştır. 1389′da Sivas’ı 40 gün muhasara eden Memlûklular’ı çekilmeye mecbur ettiği gibi Çorum taraflarında Yıldırım Beyazıt’ın ordusunu da mağlup etmiştir. Kadı Burhaneddin eski müttefiki Akkoyunlu Beyi Kara Yülük Osman üzerine açtığı bir savaşta rakibini küçümsemiş ve bu küçümseme hayatına mal olmuştur (1398).

Timur tehlikesine karşı Memluklular’ın ve Osmanlıların dikkatini çeken Kadı Burhaneddin’in âni ölümü üzerine yerine Küçük oğlu Alâaddin geçirildi ise de, Timur tehlikesine karşı şehir Osmanlılar’a teslim edildi.

Kadı Burhaneddin gençliğinde askeri terbiye görmüş, spor yapmış, âlim kıyafeti yerine asker elbisesi ile gezmeyi tercih etmiş, kış geceleri ilmi tetkiklerdebulunarak kitaplar ve şiirler yazmıştır. Türkçe, Arapça, Farsça şiirleri vardır. Türkçe olan bir divanı (British Museum) da olup fotoğraflarla alınmış bir nüshası Necip ASIM Bey’in teşebbüsü ile Ankara Milli Eğitim Bakanlığı Kütüphanesi’ne konulmuştur. Bu divanın bazı parçaları 1922 yılında İstanbul’da da basılmıştır. Timur istilasını göz önünde tutan Kadı Burhaneddin, şehir surlarının yanına derin hendekler açtırmış ve kaleleri tamir ettirmiştir.

TİMUR’UN SİVAS’I İSTİLASI

Büyük bir ordu ile Anadolu’ya giren Timur, Yıldırım Beyazıt ile karşılaşmadan önce Erzincan üzerinden, 180.000 kişi ile şehri ansızın kuşattı. Kalede 4000 kişi vardı. Yıldırım Beyazıt’ın oğlu Şehzade Emir Süleyman kuvvet getirmek amacıyla şehirden çıktı. Kuşatılan şehre dışarıdan top ve mancılık yağdırıldı, surlara lağım atılarak büyük gedikler açıldı. Şehir ancak 18 gün dayanabildi, kan dökülmemek şartı ile teslim olan müdafiler diri diri toprağa gömüldüler, şehir üç gün yağma edildi.

1402 yılında Timur’un Yıldırım Beyazıt ile olan muharebesinde Yıldırım’ın mağlup edilmesi üzerine de Sivas Timur idaresine geçmiş oldu. Bu devirde Sivas çok harap edildi, bir kötülüğü ifade etmek için şu sözü deyim olarak Sivaslılar yıllarca söyledi. “Sana öyle bir kötülük edeyim ki Timur Sivas’a etmemiş ola”.